Κώστας Σαμαράς
Το σενάριο του προπανίου: Η αόρατη απειλή
Η τραγωδία στο εργοστάσιο της «Βιολάντα» στα Τρίκαλα, η οποία στοίχισε τη ζωή σε πέντε γυναίκες –δείτε εδώ ποιες ήταν-, έφερε με τον πιο σκληρό τρόπο στην επιφάνεια τους κινδύνους που ελλοχεύουν σε βιομηχανικούς χώρους παραγωγής τροφίμων.
Ενώ οι έρευνες των αρχών βρίσκονται σε πλήρη εξέλιξη, το σενάριο που προκρίνεται αφορά μια φονική συνέργεια: τη διαρροή προπανίου και την ανάφλεξη σκόνης αλευριού. Τι σημαίνει όμως πρακτικά αυτό και πώς δύο υλικά που χρησιμοποιούνται καθημερινά μπορούν να μετατραπούν σε εκρηκτικό μηχανισμό τεράστιας ισχύος;
Το προπάνιο ως η θρυαλλίδα
Το προπάνιο είναι ένα υγροποιημένο αέριο πετρελαίου (LPG) που αποτελεί τη βασική πηγή ενέργειας για τους βιομηχανικούς φούρνους. Στην περίπτωση μιας διαρροής από αστοχία υλικού ή κακοτεχνία στις σωληνώσεις, το αέριο διαφεύγει στον χώρο. Το προπάνιο είναι βαρύτερο από τον αέρα, γεγονός που σημαίνει ότι δεν διασκορπίζεται εύκολα προς τα πάνω, αλλά συσσωρεύεται στα χαμηλά στρώματα του κτιρίου, δημιουργώντας μια αόρατη «λίμνη» αερίου.
Όταν η συγκέντρωσή του στον αέρα φτάσει σε ένα συγκεκριμένο όριο (Lower Explosive Limit), ο χώρος μετατρέπεται σε «ωρολογιακή βόμβα». Σε αυτό το στάδιο, οποιοσδήποτε σπινθήρας –από έναν ηλεκτρονικό διακόπτη, ένα εργαλείο ή ακόμα και από τον στατικό ηλεκτρισμό– μπορεί να προκαλέσει ακαριαία ανάφλεξη. Η έκρηξη που προκύπτει είναι βίαιη, με τεράστια θερμική ενέργεια και ένα ωστικό κύμα που γκρεμίζει τοίχους και οροφές.
Ο «επιταχυντής» αλεύρι: Η έκρηξη σκόνης
Το στοιχείο που περιπλέκει την κατάσταση στην περίπτωση της «Βιολάντα» είναι η παρουσία του αλευριού. Για τον μέσο άνθρωπο, το αλεύρι είναι ένα αθώο υλικό. Για τη φυσική και τη χημεία όμως, το αλεύρι σε μορφή λεπτής σκόνης που αιωρείται είναι μια εξαιρετικά εύφλεκτη ύλη. Αυτό ονομάζεται «έκρηξη σκόνης».
Για να συμβεί μια τέτοια έκρηξη, απαιτούνται πέντε προϋποθέσεις: καύσιμη ύλη (αλεύρι), οξυγόνο, πηγή θερμότητας, διασπορά της σκόνης στον αέρα και περιορισμένος χώρος. Σε ένα εργοστάσιο μπισκοτοποιίας, η σκόνη αλευριού είναι πανταχού παρούσα. Αν η αρχική έκρηξη του προπανίου «σήκωσε» το αλεύρι που βρισκόταν στα ράφια, τα μηχανήματα ή το πάτωμα, δημιούργησε ένα δευτερογενές, πολύ πιο ισχυρό εκρηκτικό νέφος. Αυτό το φαινόμενο της αλυσιδωτής αντίδρασης είναι που προκαλεί τη βιβλική καταστροφή, καθώς η φωτιά «τρέχει» μέσα στο σύννεφο της σκόνης, καταναλώνοντας τα πάντα στο πέρασμά της.
Γιατί η συνύπαρξη είναι θανατηφόρα;
Στην τραγωδία των Τρικάλων, η έρευνα εστιάζει στο αν το προπάνιο υπήρξε η αρχική αιτία (η πηγή ανάφλεξης) και το αλεύρι λειτούργησε ως το «καύσιμο» που πολλαπλασίασε την ισχύ της έκρηξης. Η συνδυαστική δράση αερίου και σκόνης δημιουργεί πιέσεις που κανένα κτίριο δεν μπορεί να αντέξει.
Η επόμενη μέρα και τα ερωτήματα
Η τραγωδία αυτή θέτει σοβαρά ερωτήματα για την τήρηση των διεθνών προτύπων ασφαλείας, όπως οι κανονισμοί ATEX που αφορούν εργασίες σε εκρηκτικές ατμόσφαιρες. Υπήρχαν ανιχνευτές αερίου; Λειτουργούσαν σωστά τα συστήματα εξαερισμού για την απομάκρυνση της σκόνης; Οι απαντήσεις που θα δώσουν οι πραγματογνώμονες της Πυροσβεστικής θα είναι καθοριστικές όχι μόνο για την απόδοση δικαιοσύνης, αλλά και για την πρόληψη παρόμοιων περιστατικών στο μέλλον. Η απώλεια πέντε ανθρώπων υπενθυμίζει με τον πιο οδυνηρό τρόπο ότι στη βιομηχανία, η ασφάλεια δεν είναι επιλογή, αλλά προϋπόθεση επιβίωσης.
